زنبور تریکوگراما چیست؟
زنبور تریکوگراما یک زنبور بسیار ریز (حدود ۱ میلیمتر) از خانواده Trichogrammatidae است که پارازیتوئید تخم حشرات بهشمار میرود. بیش از ۲۰۰ گونه تریکوگراما در جهان شناسایی شدهاند و اغلب روی تخم پروانهها و دیگر آفات محبوب فعالیت میکنند. زنبور ماده تریکوگراما تخم خود را داخل تخم میزبان قرار میدهد و لارو حاصل داخل تخم میزبان تغذیه میکند. تخمهای پارازیتشده پس از چند روز به رنگ تیره (سیاه) درمیآیند که نشانه موفقیت انگلزایی است.
چرخه زندگی تریکوگراما بسیار کوتاه است؛ این زنبورها چهار مرحلهٔ کامل دگردیسی دارند (تخم، لارو، شفیره و بالغ) و معمولاً در ۷–۱۰ روز از تخم تا حشره کامل را طی میکنند. تخمهای گذاشتهشده معمولاً طی یک روز تفریخ میشوند و لارو حاصل چند روز داخل تخم میزبان را تغذیه میکند. سپس شفیره تشکیل شده و حدود یک هفته بعد زنبور بالغ با سوراخکردن پوسته تخم میزبان خارج میشود. رشد سریع و چندین نسل در سال امکان داده تا تریکوگراما بهعنوان یک عامل مؤثر در کنترل بیولوژیک آفات مورد استفاده قرار گیرد.
نقش تریکوگراما در کنترل آفات مهم ایران
تریکوگراما دشمن طبیعی بسیاری از آفات کشاورزی است. در ایران این زنبورها به ویژه تخم پروانههای آفتزا مانند کرم ساقهخوار برنج و ذرت، کرم سبز برگخوار برنج، کرم غوزه (پنبهخوار)، کرم سیب (کرم گلوگاه سیب)، کرم گلوگاه انار و انواع دیگر پروانههای خسارتزن حمله میکنند. پس از پارازیتشدن تخم آفت توسط تریکوگراما، لارو زنبور داخل آن تکثیر یافته و در نهایت با خارجشدن زنبور بالغ، از آسیبزدن به گیاه جلوگیری میشود. به همین دلیل، رهاسازی تریکوگراما در برنامههای مدیریت تلفیقی آفات (IPM) توصیه میشود.
برای نمونه، کارشناسان کشاورزی مازندران گزارش دادهاند که یکی از روشهای کنترل کرم ساقهخوار در شالیزارها، استفاده از زنبور تریکوگراما است. این کار با پرورش و انتشار تریکوگراما جمعیت آفات را تحت کنترل درآورده و نیاز به سمپاشی شیمیایی را کاهش میدهد.
معرفی تریکوکارت و مزایای آن
تریکو کارت یک ابزار آماده برای انتشار زنبور تریکوگراما است. این محصول معمولاً به شکل کارتهای مقوایی تولید میشود که روی آنها تخمهای پروانه میزبان پارازیتشده توسط تریکوگراما قرار دارد. هر کارت استاندارد حدود ۶۰۰ عدد شفیرهٔ زنبور تریکوگراما (مرحله چشمقرمزی) را در خود جای میدهد. کیفیت کارتها تحت کنترل است؛ به عنوان مثال نرخ خروج زنبور بالغ باید بالای ۸۵% باشد و نسبت مادهها به بیش از ۵۰% برسد. یک بسته تریکو کارت شامل حدود ۱۰۰ کارت بوده و برای رهاسازی در یک هکتار زمین (بسته به شدت آفت) طراحی میشود.
رهاسازی تریکوکارتها بسیار ساده است و کشاورزان میتوانند با آویزان کردن کارتها در مزرعه یا باغ، هزاران زنبور مفید را در محیط رها کنند. از مزایای این روش میتوان به پوشش یکنواخت سطح وسیع، کاهش هزینههای نیروی کار و دسترسی آسان به عامل کنترل (بدون نیاز به سمپاشی) اشاره کرد. در واقع، تریکو کارت، کاربرد فناوری بیولوژیک را به شکلی راحت و موثر در اختیار کشاورز قرار میدهد.
ضد کرم ساقه خوار ذرت و برنج
مقایسه با سموم شیمیایی
استفاده از تریکوگراما بهعنوان جایگزین یا مکمل سموم شیمیایی مزایای فراوانی دارد. این زنبورها دوستان طبیعی کشاورزی هستند و کاربرد آنها محیط زیست را آلوده نمیکند. در مقابل، سموم شیمیایی معمولاً آثار مخرب فراوانی بر آب، خاک، هوا و سلامت انسان دارند. برای مثال استفاده مداوم از حشرهکشها مقاومت آفات را افزایش داده، جمعیت حشرات مفید و حیاتوحش را کاهش میدهد و باقیمانده سم را در محصولات بر جای میگذارد. بر این اساس، بسیاری از کارشناسان معتقدند که در کشاورزی پایدار و ارگانیک، مبارزه بیولوژیک با تریکوگراما راهکاری بهتر و سالمتر است.
مزایای زیستمحیطی، اقتصادی و سلامتی
رهاسازی زنبور تریکوگراما چندین فایده مهم دارد. از منظر زیستمحیطی، حذف آفت با تریکوگراما منجر به حفظ تنوع زیستی، عدم آلودگی خاک و آب و جلوگیری از ورود مواد شیمیایی به زنجیره غذایی میشود. از نظر سلامتی، محصولات کشاورزی عاری از باقیمانده سموم بوده و مصرفکننده با خطر مسمومیت مواجه نمیشود. همچنین عدم استفاده از آفتکشها، سلامت نیروی کار و حشرات مفید را تأمین میکند.
در بعد اقتصادی نیز، هرچند خرید تریکوکارت هزینهای دارد، ولی کاهش دفعات سمپاشی و عدم بروز مقاومت در آفات باعث صرفهجویی بلندمدت میشود. در نهایت، محصولات ارگانیکِ بدون سم شرایط بهتری در بازار فروش دارند که یک مزیت اقتصادی مهم بهشمار میآید.
روش استفاده از تریکوکارت در مزارع و باغها
برای کسب نتایج مطلوب از تریکوگراما، زمان و نحوه رهاسازی اهمیت زیادی دارد. معمولاً رهاسازی در دو مرحله در هر نسل آفت صورت میگیرد. برای مثال در نسل اول آفت، مرحله اول رهاسازی زمانی است که حدود ۵۰٪ جمعیت آفت به شفیرگی رسیده باشند، و مرحله دوم ۷–۱۰ روز پس از رهاسازی اول انجام میشود.
در نسل بعدی، مرحله اول رهاسازی همزمان با ظهور اولیه پروانههای ماده و مرحله دوم در اوج پرواز آنها انجام میشود. به طور کلی، در هر مرحله ۱۰۰ کارت تریکوگراما در هر هکتار (با فواصل تقریبی ۱۰×۱۰ متر) نصب میشود.
قبل از رهاسازی، کارتها را در دمای خنک (حدود ۴ درجه سانتیگراد) نگهداری میکنند تا خروج زنبورها به تأخیر افتد. روز اجرا، بسته تریکوکارت را باز کرده و کارتها را به صورت آویزان (مثلاً با سیم) در سایه درختان یا سطح گیاه نصب میکنند. بهتر است رهاسازی در ساعات خنک صبح یا عصر صورت گیرد تا از تلف شدن زنبورها در گرمای شدید یا در معرض آفتاب جلوگیری شود. با رعایت این نکات و پرهیز از سمپاشی قبل و بعد از رهاسازی (حداقل دو هفته توقف سمپاشی توصیه میشود)، تریکوگراما میتواند به شکل بهینه فعالیت کند و جمعیت آفات را کاهش دهد.
پرسشهای متداول
-
نحوه نگهداری کارتها چگونه است؟ کارتهای حاوی شفیره زنبور را تا روز رهاسازی در یخچال (حدود ۴–۶°C) نگهداری کنید تا خروج زنبورها عقب بیفتد. کارتها را در بستهبندی اصلی و دور از نور مستقیم ذخیره کنید.
-
چگونه کارتها را نصب کنم؟ بسته تریکوکارت را باز کنید و هر کارت را با بند، سیم یا گیره در شاخههای درختان یا گیاهان آویزان نمایید. از نصب در تماس مستقیم با خاک یا نور شدید خودداری کنید. هر کارت معمولاً بهصورت یک تکه قابل بریدن به چند بند (به شکل تریکو قارچ یا بندآویز) تقسیم شده است.
-
چه مدتی قبل و بعد از رهاسازی نباید سمپاشی کنیم؟ توصیه میشود از دست کم دو هفته قبل از رهاسازی تا چند روز پس از آن هیچ سم شیمیایی در محل استفاده نشود، زیرا باقیمانده سموم زنبورها را از بین میبرد.
-
آیا میتوان همزمان با کود یا سمهای کشاورزی استفاده کرد؟ به طور کلی کودهای شیمیایی تداخلی با عملکرد تریکوگراما ندارند. تنها باید از کاربرد سمهای حشرهکش خودداری شود. افزودن کودهای آلی یا شیمیایی مناسب خاک (به جز آفتکشها) مشکلی ایجاد نمیکند.
-
چه علائمی نشاندهنده تأثیر تریکوگراما است؟ پس از چند روز از رهاسازی، مشاهده تخمهای سیاهشده روی گیاه نشاندهنده پارازیت شدن آفتهاست. همچنین کاهش جمعیت پروانههای آفت در تلههای فرمونی یا کاهش خسارت به نشانه تأثیر مثبت خواهد بود.